Trg Jakaba i Komora 31, foto: Viktorija Aladžić, 2006.
Inače su ovaj deo Subotice duž Trga Jakaba i Komora i oko Radijalnog puta naseljavali Jevreji. U blizini se nalazila i stara sinagoga.
Prema katastarskom premeru grada iz 1838. godine, na ovom mestu već je postojala skromna građanska kuća “L” osnove. Osoba koja je 1838. godine imala građansku kuću “L” osnove spadala je među bogatije i naprednije Subotičane tog vremena, u ovom slučaju vlasnik je bio Jožef Heršl (Herschl József), verovatno brat Jakaba koji je tada posedovao susednu kuću danas na Trgu Jakaba i Komora 29. Obojica su bili Jevreji, a kod Jožefovog imena u katastarskoj knjizi to je i navedeno.
Inače su ovaj deo Subotice duž Trga Jakaba i Komora i oko Radijalnog puta naseljavali Jevreji. U blizini se nalazila i stara sinagoga. Jevreji su od srednjeg veka sve do 19. veka bili obespravljeni širom Evrope, a u Habsburškoj monarhiji nisu imali pravo naseljavanja u gradovima. Živeli su od torbarenja, odnosno sitne trgovine putujući od grada do grada i nudeći svoju robu. Ugarski sabor je 1839-40. godine doneo nekoliko značajnih zakona u težnji ka socijalnim reformama. Ovim zakonima je do tada obespravljenim Jevrejima bilo dopušteno slobodno bavljenje trgovinom i industrijom, kao i slobodno naseljavanje u gradovima1.
Subotica je u tom pogledu već bila liberalna jer se može uočiti da su u katastarskim knjigama Subotice iz 1838. godine bile evidentirane 33 parcele čiji su vlasnici bili Jevreji, kao i objekat sinagoge2. Za Jakaba znamo da je bio trgovac na osnovu pasoša koji je tražio 1865. godine3 radi putovanja u Srbiju. Može se pretpostaviti da se Jožef bavio istim poslom, ali o tome još nema podataka.
Sledeći vlasnik kuće je bio David Klajn (Klein), što saznajemo iz molbe za dobijanje građevinske dozvole koju je 1869. godine podneo Janoš Serezlai (Szerezlai János)4. Janoš je kuću kupio od Davidovih naslednika i podneo je molbu kojom je tražio da na njoj dogradi suvi ulaz koji do tada nije postojao. U predmetu je sačuvan projekat fasade, ali na njemu nema potpisa projektanta. Fasada je bila jednostavna klasicistička sa četvrtastim suvim ulazom i po dva udvojena prozora između kojih su bili jednostavni pilastri. Nakon Janoševe smrti, njegova udovica je 1902. godine predala molbu da na štali popravi krov5, a bila je vlasnica ove kuće i 1906. godine prema podacima iz Maluševljevog adresara6.
Bernardin (Bernát) Glied je došao u posed ove kuće nakon Prvog svetskog rata. Godine 1924. je predao molbu da kuću dogradi i prilagodi svojim potrebama7. Uz molbu za dobijanje građevinske dozvole priložena su dva projekta ovlaštenog civilnog arhitekte Stevana (pre Prvog svetskog rata potpisivao se kao Váczy István) Vacija. Jedan projekat je podrazumevao dogradnju postojeće kuće, a drugi izgradnju potpuno nove jednospratne kuće. Projekat nove jednospratnice predviđao je da se uličnom delu kuće dozida sprat, a da dvorišni krak kuće ostane prizemni sa osnovom kuće u obliku latiničnog slova „L”. Kuća je, u ovom projektu, po svojoj unutrašnjoj organizaciji prostora bila veoma savremena sa ručaonicom i salonom orijentisanim prema ulici u prizemlju kuće. Prema dvorištu se u prizemlju nalazio hol, kuhinja i pomoćne prostorije, dok su na spratu bile predviđene spavaća soba, soba za devojke, soba za goste, orijentisani prema ulici, a sa dvorišne strane garderoba, predsoblje, kupatilo i posebno odvojeni toalet.
Bernardin Glied je bio vrlo uspešan poslovni čovek. Imao je ciglanu koja se nalazila pored železničke pruge, a koja je započela sa radom još 1900-te godine. Najveća proizvodnja opeka u njegovoj ciglani iznosila je 5.000.000 opeka godišnje, a najveći broj zaposlenih je bio 120 radnika. Nakon Prvog svetskog rata, međutim, opšte siromaštvo uslovilo je loše poslovanje ciglana, tako da je Bernardin Glied odustao od izgradnje spratne kuće i 1925. godine je predao molbu da postojeću kuću adaptira i dogradi pretvarajući je u poslovni prostor sa kancelarijom i magacinom. Pored projekta kuće prikazana je i fasada dvospratnog magacina koji je bio planiran da se izgradi u dvorištu. Projekat kuće uradio je i ovaj put Stevan Vaci8.
Kuća je konačno adaptirana prema projektu iz 1925. godine. Imala je tipičan izgled stambenog objekta iako su se u njoj nalazile poslovne prostorije, a fasada je urađena u maniru međuratne arhitekture sa elementima akademizma, i do danas je zadržala svoj originalni izgled.
Iskorištenost kapaciteta Bernardinove ciglane 1927. godine bila je svega 50%. Iste godine smrt je prekinula njegovu delatnost, ali je njegova udovica nastavila posao. Godine 1928. je Bernardinova udovica predala molbu da na prostoru svoje ciglane, u zaštićenoj zoni železničke pruge, izgradi sušionicu za hmelj, a dve godine kasnije da u dvorištu poslovnog objekta na Trgu Jakaba i Komora 31 izgradi stambeni objekat. Uz ovu molbu nije sačuvan projekat, ali je jasno da dvospratni magacin predviđen u projektu iz 1925. godine nije bio izgrađen, te da je umesto toga uz poslovne prostore dograđen i stambeni deo ove kuće.
Autorka teksta je arhitektica, istraživačica graditeljske baštine Subotice, i profesorka Građevinskog fakulteta u Subotici, u penziji.
Komentari odražavaju stavove njihovih autora, ne nužno i stavove redakcije portala Magločistač. Na našem sajtu biće objavljeni svi pristigli komentari, osim komentara koji sadrže govor mržnje, psovke i uvrede ili nisu u vezi sa temom članka koji se komentariše. Govor mržnje je definisan Zakonom o javnom informisanju i medijima, koji u članu 86. kaže: „Idejama, mišljenjem, odnosno informacijama, koje se objavljuju u medijima ne sme se podsticati diskriminacija, mržnja ili nasilje protiv lica ili grupe lica zbog njihovog pripadanja ili nepripadanja nekoj rasi, veri, naciji, polu, zbog njihove seksualne opredeljenosti, rodnog identiteta ili drugog ličnog svojstva bez obzira na to da li je objavljivanjem učinjeno krivično delo”. Pre nego što budu objavljeni, komentari moraju biti odobreni od strane naših moderatora, pa vas molimo za malo strpljenja.