Titus Mačković, arhitekta koji je promenio lice Subotice: Od prašnjave varoši do evropskog grada

Priča o čoveku koji je snažno uticao na identitet Subotice, Titusu Mačkoviću, počinje 1851. godine, kada je rođen, od oca Bene Mačkovića, advokata, i majke Marije, rođene Vašaš.

U rodnom gradu, on je upisao gimnaziju, ali je tu nije i završio, već u Budimpešti realku 1869. godine, dakle, iste one godine kada će prvi voz stići u Suboticu, donoseći sa sobom niz epohalnih promena: početak razvoja industrije, procvat trgovine i zanatstva, kulturni napredak, i ogroman iskorak u procesu urbanizacije jedne varoši.

A kakva je to varoš bila? Prašnjavih ulica, prizemnih kuća sa trščanim krovovima i drvenim dimnjacima. Samo oko Gradske kuće postojale su retke spratne zgrade, podignute 40-ih godina 19. veka. Ilustracije rade, na mestu današnje “Beograđanke” nalazio se veliki mlin, a jedino što se izdizalo iznad ravnice, bili su tornjevi crkava.

Upravo iz takvog ambijenta je mladi Titus krenuo u svet, na dalje školovanje u Cirih, gde je pune tri godine učio o arhitekturi od Gotfrida Sempera, jednog od vodećih evropskih arhitekata. Nakon Ciriha, studije nastavlja u nemačkom Ahenu, pa u Beču, a onda se vraća u rodni grad, ali – bez diplome u rukama.

Pa ipak, svrstava se u red prvih školovanih arhitekata koje je Subotica imala, i svakako u red gradotvoraca koji su za svega 20 godina (!) izgradili sve ono što danas čini istorijsko jezgro Subotice.

Titus se, naime, u rodni grad vratio kada je Subotica bila na pragu velikih promena: gradilo se mnogo, i gradilo se brzo, a on je bio na poziciji glavnog gradskog inženjera, sa svega 27 godina. Istina, prvi put kratko (1878-1879), jer je po prirodi bio temperamentan, i nije se libio sukoba – znao je da se posvađa sa gradonačelnikom, svojim kolegama, sa svima koji su, po njegovom mišljenju, kočili razvoj grada.

Drugi put na ovu poziciju dolazi 1884. godine, a funkciju glavnog gradskog inženjera obavlja do 1890. U tom periodu, grad se menjao neverovatnom brzinom: izgrađivani su čitavi blokovi kuća, uređivane ulice, parkovi i trgovi, uvedena je kanalizacija… a sam Titus projektuje čitav niz reprezentativnih spratnih najamnih kuća i palata, kao i javnih zgrada – u stilu neorenesanse.

Jedna od njih je tzv. Žuta kuća, građena u period od 1880. do 1883. godine prvobitno za potebe štedionice i banke, koja je 1991. proglašena za kulturno dobro od izuzetnog značaja.

U stilu neorenesanse projektovana je 1881. i Manojlović palata na Korzou, koja se izdvaja po sintezi arhitekture, slikarstva i skulpture. Mačković, naime, upravo na ovom objektu uvodi punu skulpturalnu plastiku na fasadama, što je za tadašnju Suboticu bilo revolucionarno.

On potpisuje i projekat prvog objekta građenog u stilu eklektike – najamnu palatu Luke Aradskog tj. zgradu poznatu pod nazivom “Zlatna dinja” (Štrosmajerova 4), ali i projekte prvih objekata građenih u stilu neobaroka – 1892. svoje stambene palate (Braće Radića 4), a onda i 1894. najamne palate Adolfa Vilhajma (Prvomajska 2).

Manje je poznato da je upravo Titus Mačković zapravo izgradio i prvi objekat u stilu bečke secesije u Subotici – najamnu kuću arhitekte Fazekaš Lajoša (Age Mamužića 13) iz 1899. godine, dakle, iste one godine kada i Ferenc Rajhl projektuje svoje prve dve najamne prizemne kuće u stilu secesije, u Vase Stajića 11 i 13. (Ove dve kuće su, nažalost, porušene 2010. godine.)

Spisak Mačkovićevih projekata je dugačak, pomenimo samo još neke: palatu Laze Mamužića, uz koju je uveo jednu novinu – predbaštu, koju će kasnije slediti i svi drugi objekti u nizu; kuću gradonačelnika Biro Karolja u neogotičkom stilu; četiri škole – među kojima i OŠ “Ivan Goran Kovačić”; Trošarinu na Somborskom putu… ali i bazen sa slatkom vodom u Palićkom jezeru, koji je nekoliko godina zaista i bio operativan.

Ove detalje iz života Titusa Mačkovića (15. mart 1851 – 17. septembar 1919) prezentovaala je mr Gordana Prčić Vujnović, arhitektica konzervatorka, na događaju upriličenom povodom 175. godišnjice od njegovog rođenja.

“Poruka i pouka Titusovog dela i perioda s kraja 19. veka je da treba da gradimo u kontinuitetu, da treba da poštujemo nasleđe, i da gradimo tako da stvorimo harmoniju u gradu, a ne urbanistički haos”, zaključila je ona, dodajući da takvih arhitekata kao što je Mačković – danas nema.

Organizator događaja održanog u svečanoj sali Učiteljskog fakulteta na mađarskom nastavnom jeziku koji je od 2006. smešten upravo u Žutoj kući je Zavod za kulturu vojvođanskih Hrvata, a u sklopu svog šireg programa istraživanja i dokumentovanja materijalne kulturne baštine hrvatske manjine u Republici Srbiji.

“Kao ustanova koja se bavi kulturom hrvatske zajednice, koja ima sedište u gradu Subotici, smatramo da je Titus Mačković osoba čija značajna godišnjica, a to je 175 godina od rođenja, ne sme da se propusti – da se naglasi zašto je on bio značajan, da bismo, poznavajući njegov lik i delo, bolje upoznali grad u kojem živimo, i da bi nam to poznavanje grada nekako dalo i odgovornost i želju da ono što smo nasledili sačuvamo, i da možda malo i razmišljamo kakav ćemo mi grad ostaviti budućim generacijama. Jer, ovi kojih se sećamo s kraja 19. veka, ostavili su takav grad da danas može biti ponos i da mi danas s poštovanjem možemo pričati o njima i nakon toliko godina”, rekao je Josip Bako, direktor Zavoda za kulturu vojvođanskih Hrvata.

Širi kontekst ovog događaja je, pak, program Zavoda ustanovljen s ciljem istraživanja materijalne kulturne baštine, dodao je on, a koji svake godine rezultira objavljivanjem jednog tematskog kalendara:

“Prvi je bio ‘Tragovi hrvatskih kipara u Republici Srbiji’. Mogu reći da u Subotici imamo i Meštrovićeva kipove i kipove od Tome Rosandića, Petra Palavičinija, Bernarda Pešorde. Sve smo ih uvrstili u naš kalendar, koji je zapravo jedan istraživački rad gde onda u narednih 12 meseci objavljujemo članke posvećene određenom umetniku – da li je to kipar ili arhitekta, kao što će to biti slučaj ove godine, među kojima je i Titus Mačković”.