Jedna fotografija iz 1863. kao neprocenjivo svedočanstvo borbe za dolazak „gvozdenog puta“ u Suboticu (FOTO)

„Gvozdeni put“, kako su u 19. veku ljudi nazivali železnicu, preobrazio je onomad Suboticu iz malog trgovačkog mesta u grad u punom smislu te reči. Izgradnja pruge, danas znamo (!), podstakla je razvoj privrede i infrastrukture, a na krilima ekonomskog prosperiteta usledila je i modernizacija društvenog života koja je oblikovala grad i njegov prepoznatljiv duh.

Ono što je, međutim, možda manje poznato jeste da Subotičani nisu pasivno čekali da se ovaj, kako bismo danas rekli – kapitalni projekat sam od sebe desi. Jer, realno, moglo je biti i da „gvozdeni put” zaobiđe subotički atar.

Ne prepuštajući ništa igri slučaja, delegacija imućnih varoščana uputila se zato ni manje ni više nego u Beč, prestonicu moćne Austrougarske monarhije, kako bi se izborila da železnička pruga prođe kroz Suboticu.

O tome svedoči jedna fotografija koja je nastala davne 1863. godine, a čiji reprint je deo kolekcionarske zbirke Ozrena Uzelca, profesora Ekonomskog fakulteta u Subotici, čija ekspertiza je poslovno pravo.

Na fotografiji se vidi grupa imućnih Subotičana, predstavnika različitih naroda i društvenih slojeva, koji su se okupili oko zajedničkog cilja: da obezbede da železnica prođe kroz njihov grad, ali i kroz Palić jer se već tada prepoznavao turistički potencijal tog prostora.

I u tome su, kaže Uzelac u razgovoru za Magločistač, bili odlučni, što se očitava u izrazima lica tih ljudi koji ga posebno fasciniraju – kao da su iz nekog vestern filma:

„Ta rešenost da urade nešto; svesnost u datom trenutku da bez pruge neće opstati; odgovornost prema budućim generacijama. Subotica je tada morala da skupi određena sredstva, i kao lokalna samouprava imala je svest o budućnosti, o dolasku kapitalizma. To je tada bio jedan od najbitnijih momenata u istoriji njenog razvoja. Gvozdeni put, odnosno pruga, na mađarskom vasút, potpuno je promenio sudbinu grada”.

Da fotografija ima izuzetnu istorijsku vrednost, potvrđuje i Dejan Mrkić iz Istorijskog arhiva Subotice.

„Reč je o fotografiji nastaloj sredinom 19. veka, kada su fotografije bile veoma retke. Zbog toga je moguće da je ovo jedna od najstarijih fotografija Subotičana“, objašnjava on.

Ono što je posebno zanimljivo, ističe dalje Mrkić, jeste da su na njoj pripadnici različitih naroda koji su, opet, imali jedan zajednički interes – kapital:

„To su trgovci i zemljoposednici, ljudi sa vrha društvene lestvice. Oni su bili najzainteresovaniji za dolazak pruge i razvoj trgovine i industrije. Pruga je omogućila izvoz poljoprivrednih proizvoda, ali i uvoz robe, pa su drvna i metalska industrija počele da se razvijaju. Vidimo mađarska, srpska i bunjevačka imena i prezimena. Tada je pripadnost jednom staležu bila važnija nego nacionalna pripadnost. Njihov zajednički interes bio je kapital“.

Železnička stanica kao mesto susretanja

Prvi voz ušao je u Suboticu iz pravca Segedina 11. septembra 1869. godine, što se obično uzima kao početak železničkog saobraćaja u gradu, dok će celokupna mreža koja će povezati Suboticu sa Budimpeštom na jednoj, i Zemunom na drugoj strani biti završena tokom 1882-1883.

U tom periodu izgrađena je, u stilu eklektike, i zgrada Železničke stanice, koja danas predstavlja kulturno dobro.

Prema rečima Mrkića, upravo je železnička stanica uticala na pravac urbanog razvoja grada.

„Korzo je postao glavna ulica upravo zbog stanice. Iza nje se nekada nalazila bara, a kasnije je taj prostor pretvoren u park. Ulica je popločana, formiran je park, a potom su izgrađene vile i palate koje i danas imamo“, kaže on. 

Takođe, železnička stanica u to vreme nije bila samo saobraćajno čvorište, već i mesto okupljanja.

Mrkić otud podseća i da pisac Deže Kostolanji u jednoj svojoj noveli opisuje kako gradska gospoda svraćaju na pivo u restoran na Železničkoj stanici.

„Građani su često dolazili i da posmatraju dolazak vozova iz Budimpešte ili Beča, da vide svoje sugrađane ili ugledne goste, nešto što bismo danas nazvali svojevrsnim društvenim spektaklom“, priča naš sagovornik.

Subotička železnička stanica bila je svedok i emotivnih istorijskih trenutaka, poput dočeka posmrtnih ostataka Vuka Karadžića, kada su preneti iz Beča u Srbiju 1897. godine, tri decenije nakon njegove smrti.

A na samom početku 20. veka, na ovoj stanici bio je svečano dočekan i tadašnji iranski šah, Mozafaradin-šah Kadžar, koji je tom prilikom delio medalje, ordenje i zlatne satove.

Strast kolekcionara i potraga za istorijom svakodnevnog života grada

Fotografija iz 1863. godine tek je delić kolekcije koju prof. Ozren Uzelac godinama strastveno nadopunjuje, prikupljajući sve što je povezano sa istorijom Subotice jer, kako kaže, “oni koji zaborave prošlost, neće imati budućnosti“.

„Ne volim istoriju koja je samo u ratovima. Volim svakodnevni život i da napravim sebi neki emotivni kompas sveta“, ističe on.

Njegova kolekcija tako danas obuhvata stotine knjiga, stare fotografije i razglednice Subotice i Palića koje svedoče o urbanom razvoju grada, radio-aparate, barometre, stare satove, fabričke table, kao i razne predmete iz predratnog i međuratnog perioda, ali – vredi napomenuti – i školski strip Đorđa Balaševića ili ulaznice sa poslednjeg koncerta „Na Bogojavljensku noć“, održanog u Novom Sadu.

„Najbolji izvori su mi, nažalost, otpadi. Mnoge stvari sam našao i u inostranstvu, jer je mnogo toga odavde odavno otišlo. Ali, ta energija otkrivanja mene pokreće“, zaključuje prof. Uzelac.

A što se tiče fotografije iz 1863. godine, dodaje, ako postoji neki potomak koji prepoznaje svog pretka, neka se nakon čitanja ovog članka javi, pa da se nedostajući podaci o Subotičanima koji su vizionarski trasirali put razvoja grada – sačuvaju od zaborava.